به گزارش خبرگزاری مهر، سقوط اصفهان و فروپاشی شاهنشاهی پرشکوه صفویان یکی از بزرگترین دگرگونیهای سدههای متأخر تاریخ ایران بوده است و بسیاری از پژوهندگان، به درستی، یورش افغانان را با حمله اعراب و یورش مغولان مقایسه کردهاند. جای شگفتی است که در نوشتههای تاریخی ایران دربارۀ علل و زمینههای این شکست و پیآمدهای اسفناک آن برای تاریخ و مردم این کشور مطلب جدّی و مهمی نیامده است؛ در این مورد نیز، تنها اشارههای با معنا به آن حوادث را مدیون گزارشهای انگشتشمار بیگانگانی هستیم که در زمان یورش افغانان و محاصرۀ اصفهان در ایران به سر میبردند و دیدهها و شنیدههای خود را بهتفصیل نوشتهاند. یکی از این افراد یوداش تادوش کروسینسکی راهب یسوعی لهستانی، از مبلّغان مسیحی مقیم اصفهان بود.
کروسینسکی به رسم همه مبلغان مذهبی و بهویژه یسوعیان که به طور منظم گزارشهای دقیقی از اوضاع کشور محل مأموریت خود به سرپرست فرقهای که به آن تعلّق داشتند ارسال میکردند، در شورش افغانان گزارش جامعی از وقایع اصفهان و سقوط آن به سرپرست یسوعیان در فرانسه فرستاد. این گزارش در زمانی که اشرف افغان هنوز اصفهان را در تصرف خود داشت به پاریس رسید و، از آنجا که گزارشی جامع و حاوی آگاهیهای گرانبهایی دربارۀ سقوط یکی از بزرگترین نظامهای شاهنشاهی زمان بود که مناسبات حسنهای با کشورهای اروپایی داشت و در پیکار با سلطان عثمانی نیرویی ائتلافی برای شاهان اروپایی به شمار میآمد، نظر سرپرست فرقۀ یسوعیان فرانسوی را به خود جلب کرد.
به گفته کروسینسکی، وقتی افغانان به نزدیکی جلفا رسیده بودند ارمنیان از دربار تقاضای کمک و «پیشنهاد کردند که، در صورت گسیل داشتن سپاهیان، از آنان به خرج خود نگهداری میکنند، اما به تقاضا و پیشنهاد آنان پاسخی داده نشد». ارمنیان جلفا، به رغم اینکه کمکی دریافت نکرده بودند، بیش از دو ساعت توانستند در برابر شورشیان افغانی پایداری کنند. پس از دو ساعت، ارمنیان سنگری را که بهسرعت آماده کرده بودند ترک گفتند و حمله متوقف شد، اما افغانان تاریکی شب را غنیمت شمردند و به آنان شبیخون زدند. نخست، شکاف بزرگی در حصار جلفا ایجاد کردند و جمعی از سربازان را از آن گذر دادند تا بتوانند آن را خراب کنند، اما نذیرالله که فرماندهی شورشیان را بر عهده داشت شبانه وارد جلفا نشد. اهالی جلفا ناچار هیئتی را پیش افغانان فرستادند تا بتوانند با شرایط مناسبی تسلیم شوند. قرار شد ارمنیان شصت یا هفتاد هزار تومان پول نقد پرداخت و پنجاه دختر جوان ارمنی از خاندانهای سرشناس را به افغانان تسلیم کنند. کروسینسکی مینویسد که «دیدن دختران جوانی که به آغوش مادران خود پناه میبردند و فریاد ناامیدی سر میدادند نمایشی سخت رقتانگیز بود»
بازنویسی روایت کروسینسکی از سقوط اصفهان تنها گزارشی کوتاه از حوادث یورش افغانان و توضیح برخی علّتهای فروپاشی ایران در پایان عصر صفوی است، اما کتاب تاریخی صِرف نیست، بلکه در عین حال رسالهای در اندیشۀ سیاسی و سندی در تکوین تاریخنویسی جدید نیز هست.
کتاب «سقوط اصفهان به روایت کروسینسکی» دومین اثر از مجموعه آثار سید جواد طباطبایی است که در ۸۴ صفحه و با قیمت ۳۹۶ هزار تومان توسط نشر هرمس تجدید چاپ شده است.
نظر شما